Skip to main content
Reading the DPDP Act and Rules Together | Aizzentec — page loaded
अनुपालन

DPDP अधिनियम ते नियमें गी इकट्ठे पढ़ना: इक चिकित्सक दी गाइड

अधिनियम तुसेंगी कर्तव्य दिंदा ऐ; नियम तुसेंगी संचालन विवरण दिंदे न। इत्थें ऐ केह्ड़ी चाल्ली इनेंगी इकट्ठे पढ़ना ऐ।

अनुपालन14 मिंट पठन
लेखक Praveen Kumar, अभ्यास नेता — जोखम, साइबर ते विश्लेषणCA, CISA, CEH, CDPSE, CFEप्रकाशित अपडेट कीता

मते सारे दल कानून गी गलत कीह् आस्तै पढ़दे न

DPDP Act, 2023 इक कर्तव्य-आधारित कानून ऐ। एह् दस्सदा ऐ जे इक Data Fiduciary गी कीह् करना चाहिदा — सूचना देना, सहमति लैना, डेटा सुरक्षित रक्खना, हक्कें दा जवाब देना, उल्लंघनें दी रिपोर्ट करना। 13 नवंबर 2025 गी अधिसूचित कीते गेदे Rules दस्सदे न जे उह् कम्म किय्यां करने न, ते कुस मानक उप्पर।

सिर्फ Act पढ़ने कन्नै सही सिद्धांत मिलदे न पर गलत सूक्ष्मता। सिर्फ Rules पढ़ने कन्नै यांत्रिक ब्यौरा मिलदा ऐ, पर उह् सिद्धांत नेईं जेह्ड़े उस यांत्रिकता गी बचाऽ-जोग बनांदे न।

सारें शा जरूरी जोड़े

इत्थै उह् सत्त Section-Rule जोड़े न जेह्ड़े हर पेशेवर गी जुबानी याद होने चाहिदे:

1. Section 5 (सूचना) ↔ Rule 3 (सूचना दी सामग्री)

Section 5 आखदा ऐ जे तुसें गी सूचना देनी पौग। Rule 3 उंदा रूप ते घट्ट शा घट्ट सामग्री तय करदा ऐ: निजी डेटा दी मदवार सूची, मकसदें दी मदवार सूची, सहमति वापस लैने दा लिंक, हक्क बरतने दा लिंक, Data Protection Board तकर पुज्जने दा रस्ता। Rule 3 दे बगैर तुंदी सूचना 'पालन करने आह्ली' होई सकदी ऐ पर बेकार। दौनें कन्नै मिलियै एह् सच्चें गै कम्म करदी ऐ।

2. Section 6 (सहमति) ↔ Rule 4 (Consent Manager पंजीकरण)

Section 6 सहमति दा मानक तय करदा ऐ — आजाद, विशिष्ट, जानकारी भरोचा, बिना शर्त, साफ। Consent Managers (बिचौलियें दा इक नमां तंत्र) DPBI कोल किय्यां पंजीकृत होंदे न, एह् Rule 4 नियंत्रित करदा ऐ। जेकर तुंदा कारोबारी मॉडल सहमति बुनियादी ढांचे कन्नै जुड़दा ऐ — ते मते fintech, AA-सरबंधी जां क्रॉस-प्लेटफार्म कारोबार जुड़दे न — तां Rule 4 जरूरी ऐ।

3. Section 8(5)-(6) (सुरक्षा ते उल्लंघन) ↔ Rules 6 ते 7

तुसें गी वाजिब सुरक्षा उपाय करने पौंगन ते निजी डेटा उल्लंघनें दी सूचना Board (ते प्रभावित Data Principals) गी देनी पौग, एह् Act आखदा ऐ। Rule 6 सत्त सुरक्षा श्रेणियां तय करदा ऐ — एन्क्रिप्शन, पहुंच नियंत्रण, लॉगिंग बगैरा। Rule 7 उल्लंघन-अधिसूचना दा रूप ते समां तय करदा ऐ। रलियै एह् तुंदी सुरक्षा-ते-उल्लंघन आधार-रेखा बनांदे न।

4. Section 9 (बच्चे) ↔ Rule 10 (पड़ताल-जोग मां-प्यो दी सहमति)

पड़ताल-जोग मां-प्यो दी सहमति दे बगैर बच्चें दे डेटा दी प्रक्रिया Section 9 मनाही करदा ऐ, ते नाल गै बच्चें दी ट्रैकिंग, वर्ताव निगरानी जां निशाना बनाइयै इश्तिहार मनाही करदा ऐ। अमल च 'पड़ताल-जोग' दा मतलब कीह् ऐ, एह् Rule 10 तय करदा ऐ — जवाब: खुद-घोशित उम्र दा गेट नेईं। ग्राहक-सामनै आह्लियें सेवाएं आस्तै पूरे ढांचे च एह्यै सारें शा मता संचालन-भार आह्ली पाबंदी ऐ।

5. Section 10 (SDF) ↔ Rules 12 ते 13

मात्रा, संवेदनशीलता, क्षेत्रीय जोखम ते होर मानकें दे आधार उप्पर Significant Data Fiduciaries नामजद करने दी छूट Section 10 केंद्र सरकार गी दिंदा ऐ। Rules 12-13 होर पाबंदियां तय करदे न: DPIAs, सालाना आजाद ऑडिट, बोर्ड-रिपोर्टिंग समेत भारत-आधारित DPO, बेल्ले-बेल्ले जोखम मूल्यांकन। जेकर तुस योग्य होई सकदे ओ तां हुनै तैयारी शुरू करो — अधिसूचना दे बाद तुसें गी बदलाव दा समां नेईं मिलदा।

6. Sections 11-14 (हक्क) ↔ Rules 14 ते 15

Act, Data Principals आस्तै चार हक्क बनांदा ऐ: पहुंच, सुधार, मटाना, शिकैत निवारण। जवाब आस्तै 90-दिनें दा SLA Rule 14 तय करदा ऐ। Data Protection Board तकर अपील दा रस्ता Rule 15 नियंत्रित करदा ऐ। संचालन औजारें दे बगैर — DSAR पोर्टल, पन्छान पड़ताल, सिस्टम मैपिंग — कुसै बी अर्थपूर्ण मात्रा उप्पर SLA पूरा करना नामुमकिन ऐ।

7. Section 16 (सरहद-पार) ↔ SDFs आस्तै Rule 13(4)

जित्थै केंद्र सरकार देश-पाबंदी अधिसूचना जारी करदी ऐ, उंदे शा इलावा Section 16 हाल्ल सरहद-पार तबादले दी इजाजत दिंदा ऐ। SDFs दा किश निजी डेटा भारत दे अंदर गै रौह्ना चाहिदा, एह् मंगने दी होर छूट Rule 13(4) सरकार गी दिंदा ऐ। डिफाल्ट खुल्ला ऐ; भविक्ख शर्ती ऐ। अपने प्रवाह हुनै मैप करो।

असरदार पढ़ने दा क्रम

जेकर तुस इस ढांचे च नमें ओ तां इस क्रम च पढ़ो:

  1. Act दियां Sections 4-9 (मूल कर्तव्य)
  2. Rules 3, 6, 7, 10, 14 (उनें कर्तव्यें दा संचालन ब्यौरा)
  3. Act दी Section 10 + Rules 12-13 (SDF तैयारी)
  4. Act दियां Sections 27-28 (Data Protection Board)
  5. Schedule of Penalties (गलती दी कीमत)
पेशेवर सलाह
हर Section गी उंदे Rule(s) कन्नै मैप करने आह्ला इक्कै नाल-नाल दा हवाला दस्तावेज अपने दल आस्तै बनाओ, त्रीये कॉलम च अपनी संस्था दा खास नियंत्रण जां प्रक्रिया लिखो। एह् इक्कै दस्तावेज कानूनी, इंजीनियरिंग ते संचालन विभागें गी इक्कठा करने च कितनें बी प्रशिक्षण सत्रें शा मता करदा ऐ, एह् अस दिक्खेआ ऐ।

हुन कीह् चरणबद्ध रूप च औआ करदा ऐ

Phase 1 हुनै ऐ: सूचना, सहमति, सुरक्षा, उल्लंघन रिपोर्टिंग ते हक्कें दे ढांचे पैह्लें गै चालू होने चाहिदे। Phase 2 — लगभग नवंबर 2026 च उम्मीद — Consent Manager तंत्र गी सक्रिय करदा ऐ। Phase 3, 13 मई 2027 गी, SDF ट्रिगर, पूरा शिकैत ते ऑडिट तंत्र, जुर्माना लागू करने दी रस्मी शुरुआत समेत मूल पाबंदियां आह्नदा ऐ।

कानून इक्कठे पढ़ो। संचालन इक्कठे बनाओ। Phase 3 दी उडीक नेईं करो।

All knowledge articles

Related articles